Sociale Veiligheid

Zo hebben alle universiteiten inmiddels een ombudsfunctionaris, zowel voor studenten als docenten, en zijn er op alle universiteiten vertrouwenspersonen aangesteld. Daarnaast verzorgen universiteiten active bystander-trainingen, waarbij medewerkers en studenten leren op welke manier zij in kunnen grijpen als zij medestander zijn bij een onveilige situatie. Verder maken universiteiten samen met de vakbonden afspraken over de aanpak van sociale veiligheid in het hoger onderwijs, en deze zijn daarmee onderdeel van de collectieve arbeidsvoorwaarden (CAO Nederlandse Universiteiten). Of al deze genomen maatregelen ook effect hebben op de sociale veiligheid bij universiteiten is niet eenvoudig vast te stellen, gezien de vele factoren die met sociale veiligheid samenhangen. Om daar wel een beeld van te krijgen, vraagt UNL onder andere aan ICTU om de werkdruk die medewerkers van universiteiten ervaren periodiek te monitoren. Daarnaast monitort UNL andere onderzoeken, zoals het rapport over ongewenst gedrag, werkdruk en arbeidstijden van de Arbeidsinspectie. De uitkomsten van deze en verscheidene andere onderzoeken laten zien dat we als sector nog niet zijn waar we willen zijn met betrekking tot het bieden van sociale veiligheid en inclusie.

Sociale veiligheid op universiteiten is een voorwaarde om een productieve werk- en leeromgeving te realiseren. Universiteiten horen plekken te zijn waar studenten en medewerkers zich vrij voelen om te leren, te werken en zich persoonlijk te ontwikkelen. De mate waarin studenten en medewerkers zich beschermd, serieus genomen en gesteund voelen is hiervoor een belangrijke maatstaf. Het gaat onder meer om de ruimte om vragen te stellen, feedback te geven, risico's te nemen, fouten te maken en jezelf te zijn. 

Maatschappelijke ontwikkelingen, politieke aandacht en concrete casussen binnen en buiten de sector hebben sociale veiligheid de afgelopen jaren nadrukkelijk op de agenda gezet. In eerste instantie leidde dit vaak tot ad-hoc maatregelen, mede onder publieke en politieke druk. Door de opeenstapeling van incidenten is er gaandeweg echter het besef gegroeid dat sociale onveiligheid geen incidenteel probleem is, maar een vraagstuk dat een structurele en integrale aanpak vergt. Sociale veiligheid is niet iets wat je kunt ”regelen” met een vaste set maatregelen, maar een continu proces van leren, evalueren en bijsturen (zie ook Th&ma Hoger Onderwijs – 2026 / nr 1).

Van incidentgedreven naar een structurele aanpak

Omdat universiteiten autonome instellingen zijn met verschillende contexten en culturen, bestaat er geen uniforme blauwdruk voor sociale veiligheid. Tegelijkertijd delen universiteiten veel kenmerken en uitdagingen. Dat maakt gezamenlijke afstemming en kennisdeling waardevol.

Deze afstemming vindt plaats via het ambtelijk Netwerk Sociale Veiligheid (SV). In dit netwerk wisselen universiteiten ervaringen uit, ontwikkelen zij gezamenlijk inzichten en werken zij samen aan onder meer leiderschapsontwikkeling, monitoring en beleidsvorming. UNL faciliteert dit netwerk en zorgt voor verbinding met andere dossiers en met landelijke ontwikkelingen.

Daarnaast is UNL convenantpartner en penvoerder van het sectorbrede Programma Sociale Veiligheid in Hoger Onderwijs & Wetenschap. Dit programma ondersteunt en stimuleert initiatieven van universiteiten, hogescholen en studentenorganisaties die bijdragen aan het versterken van sociale veiligheid, met nadruk op leren van de praktijk en samenwerking tussen instellingen.

Ook legt UNL namens de universiteiten de verbinding met externe partijen, onder andere tijdens periodieke bestuurlijke overleggen tussen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Dit heeft onder meer tot gevolg gehad dat er in het Bestuursakkoord 2022 met de minister van OCW in UNL-verband afspraken zijn gemaakt om de sociale veiligheid en inclusie op universiteiten te bevorderen. 

Door kennis en ervaringen van de instellingen intern te verzamelen en te delen, kan UNL bijdragen aan beleidsontwikkelingen, betere randvoorwaarden, de verdere uitwerking van de integrale aanpak Sociale Veiligheid van het ministerie van OCW en de versterking van het universitaire Netwerk Sociale Veiligheid als platform voor gezamenlijke reflectie en initiatiefvorming. 

Deze intensieve samenwerking heeft ertoe geleid dat universiteiten de afgelopen jaren zichtbare stappen hebben gezet in het verankeren van sociale veiligheid in beleid en processen. Zo heeft iedere universiteit bijvoorbeeld een Gedragscode Ongewenst Gedrag opgesteld en een formeel systeem voor klacht- en meldvoorzieningen ingericht. Sociale veiligheid krijgt daarmee steeds meer vorm in het dagelijks handelen binnen instellingen. De nadruk ligt daarbij niet langer op afzonderlijke interventies, maar op een lerende benadering, waarin signalen uit de praktijk aanleiding geven tot aanpassing en verbetering. Universiteiten nemen daarvoor uiteenlopende initiatieven. Zo creëren sommige faculteiten ruimte voor regelmatige gesprekken in onderwijs- en onderzoeksgroepen over samenwerking, feedback en omgangsvormen, waardoor spanningen en risico’s eerder worden herkend. Universiteiten faciliteren ook vormen van onderlinge ondersteuning, zoals buddy-systemen en peer-to-peerbegeleiding voor nieuwe studenten en medewerkers. Op deze manier krijgen afspraken over respectvol en inclusief gedrag concreet betekenis in de dagelijkse universitaire praktijk.

Randvoorwaarden voor duurzame waarborging

Universiteiten bewegen zich tussen hun interne verantwoordelijkheden, maatschappelijke en politieke verwachtingen en de dagelijkse realiteit van studenten en medewerkers. Juist de verwevenheid van onderwijs, onderzoek en academische tradities maakt dat vraagstukken rond sociale veiligheid zich niet eenvoudig laten oplossen en telkens opnieuw aandacht vragen. Bestuurders en het Netwerk SV zetten zich in om een gezamenlijk overzicht te bewaken en de relatie van een groot aantal factoren tot sociale veiligheid te coördineren. 

Thema’s als diversiteit & inclusie, wetenschappelijke integriteit en academische vrijheid hangen samen met de sociale veiligheid op universiteiten. Het platform WetenschapVeilig heeft UNL in 2022 met financiering van het ministerie van OCW gelanceerd om wetenschappers en werkgevers te ondersteunen wanneer zij te maken hebben met externe intimidatie, haat en bedreiging. In dit licht is er een monitor en de handreiking Aanpak bedreiging en intimidatie van wetenschappers ontwikkeld. Op het gebied van integrale veiligheid is er onder meer een gezamenlijke richtlijn voor protesten opgesteld.

Daarnaast vormen werkdruk en prestatiedruk factoren die ongewenst gedrag stimuleren, zoals ook is erkend in het rapport Sociale veiligheid in de Nederlandse wetenschap van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) dat onder leiding van prof. dr. Naomi Ellemers is geschreven. In het realiseren van de benodigde cultuurverandering ligt een belangrijke rol voor leidinggevenden. Universiteiten hebben daarom gezamenlijke uitgangspunten opgesteld voor de opleiding en training van leidinggevenden, met daarin expliciete aandacht voor sociale veiligheid. Het programma Erkennen & Waarderen en verschillende initiatieven die UNL neemt met betrekking tot het promotiestelsel, zoals de actualisering van de handreiking “Een gezonde praktijk in het Nederlandse promotiestelsel 2.0”, dragen door aandacht te besteden aan werkdruk en prestatiedruk ook indirect bij aan het waarborgen van sociale veiligheid. 

Dat sociale veiligheid nog niet vanzelfsprekend is voor iedereen, betekent niet dat er geen vooruitgang is geboekt. Het betekent wel dat sociale veiligheid nooit ‘af’ zal zijn. Veranderingen in de samenleving, technologische ontwikkelingen en nieuwe vormen van samenwerking brengen telkens nieuwe vraagstukken met zich mee. Dit vergt maatregelen vanuit verscheidene invalshoeken. Duidelijke communicatie, onderlinge afstemming en actieve betrokkenheid van studenten en medewerkers vormen daarbij de basis voor een aanpak die duurzaam en toekomstbestendig is.